skip to Main Content
De barnsteenkust van de Oostzee en geologie van Baltica

4 – 17  juli 2020

Variëteiten van barnsteen (amber)

Waarom deze excursie?

Ga mee en ontdek een nieuwe wereld. Georeizen bereidt een reis voor naar de barnsteenkust van de Oostzee door Polen, Samland en de drie Baltische staten. Een geologisch uniek gebied door de gigantische hoeveelheden barnsteen (Eng.: amber) die er gevonden zijn en worden. De dierlijke insluitsels vertellen het boeiende verhaal over de wereld van 30 miljoen jaar geleden.

Inleiding

 

Maar naast deze Tertiaire fossiele hars en Pleistocene glaciale landschappen met keileemheuvels, drumlins en met bijzondere zwerfsteen associaties uit Finland gaan we in Baltica ook kijken naar veel oudere afzettingen (rode zandsteen en Siluur, Ordovicische kliffen op de Estlandse eilanden. Als bijzonderheid bezoeken we de (weer veel recentere) inslagkraters van meteorieten van een paar duizendjaar geleden.

Maar de cultuur is tijdens deze reis even belangrijk als de natuur. Het is het oude hart van het oude Duitsland (nu Russisch gebied), de Baltische staten met Klaipeda, Tallinn en de Hanzesteden Danzig/Gdansk en Riga.

GEOLOGIE

Barnsteen – de Tranen der Goden

Barnsteen (Engels Amber) de tranen van de goden. Barnsteen – afgeleid van bernstein = brandende steen- heeft de mensheid altijd geboeid . Al in de in de prehistorie werden de bijzondere kenmerken onderkend: het is steen en toch brandt het, ook is het statisch electrisch (de oude Grieken noemde het electron = “komt van de zon”).

Barnsteen drijft in zout water, zinkt echter in zoet water: ideaal om marien getransporteerd te worden.

De Oostzeekust is een van de belangrijkste vindplaatsen van barnsteen ter wereld. De barnsteen die hier gevonden wordt dateert uit het Tertiair (Eoceen-Oligoceen). Barnsteen is niets anders dan fossiele hars. Met name naaldbomen leveren veel hars. Een voorwaarde voor de vorming van (veel) barnsteen is dus een groot woud met een grote rivier die de barnsteen mee kan nemen naar een plek waar snelle sedimentatie plaats vindt. Als barnsteen wordt afgesloten van de lucht verandert er niets aan in 10-tallen miljoenen jaren. Deze geologische basisvoorwaarden waren in Noord Europa lange tijd in het Tertiair aanwezig. Het Fenno-Scandinavische schild was land bedekt met een immens woud, in de Oostzee (toen land) stroomde de Eridanos, een grote centrale rivier die erosiemateriaal, en daarmee ook barnsteen naar zee voerde. Die zee lag toen in Polen en omringende gebieden. De Eridanos mondde uit in wat nu de Bocht van Gdansk is in Polen. Daar bouwde zich een delta uit, vooral de blauwe klei die hier toen afgezet werd zit “vol” met barnsteen. Deze klei ligt bij Palmnicken op een 30 m diepte en hier is de grootste dagbouw barnsteenwinning ter wereld ontstaan. Al in de tijd dat het gebied Samland (Oost-Pruisen) nog tot Duitsland behoorde was dat het geval. De Russen veroverden dit stukje oorspronkelijk Duitsland in 1945. De hoofdstad Koningsberg werd Kaliningrad en de enclave ingeklemd tussen Polen en Litouwen werd een Russische marinehaven – zo Westelijk mogelijk. Hopelijk kunnen we de barnsteenwinning in dagbouw en de bijbehorende fabriek bezoeken in Palmnicken, na de oorlog omgedoopt tot “Jantarny”. Dat betekent “barnsteen” in het Russisch.

De Eridanos – de barnsteenrivier door wat nu de Oostzee is

We starten onze zoektocht naar barnsteen in Gdansk (het vroegere Danzig). In het plaatsje Stegna aan de prachtige hafkust van de Danziger bocht heb ik vroeger zelf aangespoelde barnsteen op het strand gevonden. Maar dat was na een voorjaarsstorm. Bij rustig weer vinden we alleen zand en nog eens zand. De kans dat u zelf op deze reis barnsteen zult vinden is klein.

Al dit Holocene zand heeft wel geleid tot het ontstaan van prachtige natuurgebieden in de vorm van een schitterende hafkust (langgerekte smalle standwallen van soms wel 40 km lang) afgewisseld met hoge duincomplexen).

 

Voorwaarden voor barnsteen accumulatie: groot achterland met immense wouden, grote rivier met uitbouwende delta met snelle sedimentatie.

 

Het strand bij Stegna, aangespoelde barnsteen


Er lagen nog 100en zo niet 1000en kleine stukjes barnsteen. De grote stukken waren door de plaatselijke bevolking al meegenomen.


Spin in barnsteen: slordige 30 miljoen jaar oud en nog puntgaaf.

Pleistocene ijstijdverschijnselen.

Anders dan in Nederland heeft in de laatste ijstijd, het Weichselien (116000 tot 11700 jaar geleden), de Scandinavische ijskap het grootste deel van ons excursiegebied bedekt. Deze ijstijd is genoemd naar de belangrijkste Poolse rivier de Visla (Weichsel in het Duits), die bij Gdansk in de Oostzee uitmondt. Het landijs liet hier allerlei sporen achter: grote hoeveelheden keileem met zwerfstenen, stuwwallen, geomorfologische ijsgerelateerde landschapsvormen als drumlins, eskers en kame terrassen. We zullen vele van deze verschijnselen op onze tocht tegenkomen.

Ook de eerder ijstijden (Saalien en Elsterien) hebben hun sporen nagelaten. De ijskap van het Saalien kwam het verste naar het Zuiden en bereikte in Polen bijna de Alpiene ijskap uit de Hoge Tatra bergen, maar bleef steken in het Heilig Kruis gebergte bij Krakow in ZO Polen.

Maximale uitbreiding van het landijs in 3 ijstijden.

Het gebied van onze excursie is –anders dan Nederland- ook in de laatste ijstijd geheel bedekt geweest door het landijs uit Scandinavië.

Bij Cesis bezoeken we het drumlin landschap. Drumlins zijn langgerekte heuvels ontstaan onder het stromende ijs. De lange as van de drumlin is parallel met de richting van de stroming van het ijs, de stompe kant wijst in de richting van waar het ijs kwam. Hieronder een schematische voorstelling van een drumlin.

Door Patrol110 – Eigen werk, CC BY 3.0,

https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=4677435

DAGPROGRAMMA

Heenvlucht Amsterdam – Gdansk

Terugvlucht Tallinn (hoofdstad Estland) – Amsterdam

Er wordt nog gewerkt aan de details van het programma maar in grote lijnen staat het programma hieronder. Een uitgebreide beschrijving volgt binnenkort

 

OVERIGE INFORMATIE

Vliegtickets

Het is de bedoeling dat u zelf uw vliegtickets koopt. Let op: koop geen tickets vóórdat u van Georeizen gehoord hebt dat de reis ook doorgaat.

Paspoort

Voor deze reis hebt u een geldig paspoort nodig. Voor de toegang tot de Russische federatie is een visum vereist (minimaal 3 maanden voor vertrek aanvragen bij Russische Federatie in Den Haag internet: visa.kdmid.ru, kies “VHS” (= Visa Handling Service) bij adres altijd ook “The Netherlands” vermelden

Gezondheid

Inentingen zijn niet nodig.

U dient een redelijke gezondheid te hebben voor deze reis. We maken geen grote vermoeiende wandeltochten, maar we bezoeken wel de nodige geologische ontsluitingen en kliffen cq stranden.

U wordt verzocht uw ziekte- en reisverzekeringsnummers vóór vertrek aan het secretariaat van Georeizen door te geven mail naar info@georeizen.nl.

Kleding en andere uitrusting

Op de passen in de Hoge Atlas kan het nog koud zijn, ten Zuiden van de Anti Atlas kunnen de temperaturen makkelijk boven de 30 graden Celsius uitkomen.

Goede berg/veldschoenen en ook hoofdbedekking (zonnepet/hoed) zijn onmisbaar, maar ook een warm jack of trui meenemen.

Een wandelstok/Nordic walking sticks zijn niet noodzakelijk, maar kunnen van pas komen.

Aan te raden: geologen hamer, loep (evt. te koop bij Georeizen), verpakkingsmateriaal plastic zakjes (voor fossielen en mineralen), veldboekje en schrijfgerei.

Verzekeringen

U moet zelf voor een reis- en (eventueel een) annuleringsverzekering zorgen.

Belangstelling?

Heeft u wel belangstelling maar schikt de datum niet, of wilt u bijvoorbeeld met een eigen groep, klik dan hier.

REISINFORMATIE

Data:
4 – 17 juli 2020 (data staan nog niet geheel vast)

Begeleiding:
drs. Hans de Jong en drs. Paul van Olm

Deelnameprijs:
nog niet zeker omdat de hotels en het busvervoer nog geregeld moeten worden.

Inbegrepen:

  • busvervoer
  • hotelovernachtingen (LO)
  • veldlunches (nog nader vast te stellen)
  • excursiegids
  • begeleidings-en organisatiekosten

Niet inbegrepen:

  • vliegtickets NL – Gdansk,Tallinn – NL (Een vliegticket kostte in 2019 ongeveer € 300,-)
  • entreekosten musea
  • toeslag 1-pp kamer.

Aantal deelnemers: 
minimaal 18 – maximaal 25

Vervoer:
bus vanaf vliegveld Gdansk tot vliegveld Tallinn

Deze reis wordt georganiseerd in samenwerking met Art NouveauTravel (website: artnouveautravel.nl)

Back To Top